ҚАЗАҚСТАН ПИОНЕРЛЕРІНІҢ АЛҒАШҚЫ КҮНДЕРІ

(Естелік)

1917 жылдың қарашасы. Орал облысы, Жаңақала ауданындағы 4-ауыл, бұрынғы 10-ауылға қарасты Төлеш деген мекен. Біз туып-өскен осы шағын ауыл сол күздің соңында ел тағдырында өшпес із қалдырған тарихи оқиғаларға куә болды.

Ол кезде ауылда хат танитын, көкірек көзі ояу, заман ағымын сергек аңғаратын кедей шаруа Қайрел Үбкенұлы бар еді. Ел ішіндегі саяси өзгерістерден ерте хабардар болған ақсақал ауылдың кедей-кепшігін аралап шығып, жұртты ауыл ортасындағы «Үрпек» атты төбеге жинауды тапсырды.

Қайрел ақсақалдың тапсырмасымен Төле баласы Жұмағали, Ерболат баласы Зейнолда, Мұрынтай баласы Жарғали, Жанамаұлы және өзге де ауыл жастары мен балалары үй-үйді аралап, хабар таратты. «Үйден-үйге жүгіріп хабарлаңдар! Қуанышты хабар айтамын, халықты тезірек жинаңдар!» деген сөз ауыл ішіне лезде тарады. Біз, балалар, бір-бірімізден қалыспай, ауыл шаруаларын жиынға шақыруға асықтық.

Көп ұзамай «Үрпек» төбесінің басы халыққа толды. Жұрт бір-біріне сұраулы жүзбен қарап, қандай хабар естілетінін тағатсыздана күтті. Сол сәтте ортаға Қайрел ақсақал шықты.

— Қуанышты хабармен келдім! Ақ патша құлады. Шенді-шекпенділердің заманы бітті. Олардың шаңырағы ортасына түсіп, күлі көкке ұшты! — деді ол жиналған жұртқа.

Ақсақалдың сөзінше, патша өкіметінің елге билік жүргізген дәуірі аяқталып, ескі тәртіптің орнына жаңа саяси билік орнай бастаған еді. Ол бұл хабарын өз көзімен көрген оқиғамен бекітті:

— Залым, қанішер патшаның Қызыл үйдегі суретін кеше большевиктер келіп алып кетті. Мойнынан балтамен бір шауып, басын төмен салбыратып, сарайға апарды. Мұны өз көзіммен көрдім, — деді.

Бұл хабар қарапайым шаруалардың көңіліне ерекше әсер етті. Патша тағының құлағанын естіген жұрт қуанышын жасыра алмай, қол соғып, бөріктерін аспанға лақтырды, бірін-бірі көтеріп, құттықтасты. Бекенов Қамза, Досмұрғаметов Мақыш, Ратмал Қараша секілді ауыл ағалары бір-бірінен сүйінші сұрап, мәз-мейрам болып күлісті. Ұзақ жылдар бойы халықтың иығына ауыр жүк болып келген ескі тәртіптің күйреуі ауыл адамдарының санасында үлкен тарихи бетбұрыс ретінде қабылданды.

Араға бір-екі күн салып, Қайрел ақсақал қасына бір-екі адам ертіп келіп, ауыл жұртын қайта жинады. Бұл жолғы жиынның мән-мағынасы мүлде басқаша еді. Халық алдында жиналыс ашылып, ауылды басқарудың жаңа тәртібі енгізіле бастады. Жұрттың қатысуымен Совет үкіметі атынан жаңа ауылнай сайланды.

Алғашқы ауылдық Советтің төрағалығына Сарсенбай Төлегенұлы сайланды. Совет мүшелері қатарынан Тамаш Игесінұлы, Қаздайбек Мабанұлы, Шолтыр Бегешұлы, менің ағам Қайса Спанұлы және өзге де ауыл азаматтары орын алды. Осылайша патша өкіметінің жергілікті басқару жүйесінің орнына Совет билігінің алғашқы құрылымдары бой көтерді.

Ол кезде біз сегіз бен он екі жас аралығындағы балалар едік. Үлкендер жиынының шет жағында тұрып, олардың әрбір сөзін құлақ түре тыңдадық. Біз үшін бұл ауылдағы кезекті бас қосу емес, ел тарихындағы ұлы өзгерістің бастауы еді. Патша билігінің құлағанын, ауылда жаңа билік өкілдерінің сайланғанын өз көзімізбен көріп, сол бір тарихи кезеңге куә болдық.

Саяси өзгерістермен қатар халық тұрмысында да жаңа қоғамдық бастамалардың алғашқы нышандары байқала бастады. Соның бірі — оқу-ағарту ісінің қолға алынуы. Бұған дейін ауыл балаларының жүйелі білім алуға мүмкіндігі тым шектеулі болса, жаңа билік орнағаннан кейін сауат ашу мен мектеп ұйымдастыру ісіне ерекше мән беріле бастады.

1918 жылдың қыркүйегінде «Ақмолда» шағылы деп аталатын жерде, Дүйсенғали Демесінұлы деген байдың қыстауында тұңғыш Совет мектебі есігін ашты. Бұл өңірдің білім беру тарихындағы елеулі оқиғалардың бірі болды. Мектептің ашылуы балаларды оқуға тартып, сауатсыздықты жоюға, ауыл жастарының білім нәрімен сусындауына жол ашқан алғашқы қадам ретінде жадымызда сақталды.

Сөйтіп, 1917 жылдың соңындағы саяси өзгерістерден кейін араға бір жыл салып, ағарту саласында да жаңа бастамалар жүзеге аса бастады. Ел өміріндегі саяси бетбұрыс пен ауылдағы алғашқы Совет мектебінің ашылуы бір-бірімен ұштасып, кейінгі жылдардағы қоғамдық және ағартушылық өзгерістердің іргетасын қалады.

Ол кезде жас бала болсақ та, өзіміз өмір сүрген ауылдағы тарихи оқиғаларды көзімізбен көріп, елдің жаңа дәуірге бет бұрғанына куә болдық. Кейінгі ұрпақ үшін бұл оқиғалар алыста қалған тарихтың бір парағы ғана емес, сол заманды өз көзімен көрген жандардың естелігі арқылы жеткен ауыл шежіресінің қымбат дерегі.

Аударған: Сатыбалды Қанат

Тараз қаласы, 2026 жыл

ҚҰСПАН БЕГЕШОВ ЖӘНЕ ОТБАСЫ МҮШЕЛЕРІНІҢ ФОТО ДЕРЕКТЕРІ

1-сурет. Қазақ ССР Жоғарғы Советінің Құрмет грамотасымен түскен сурет

2-сурет. Құспан зайыбы Самиямен

3-сурет. Жиында сөз сөйлеп тұрған сәт

4-сурет. Оқушылар мен ауыл жұртшылығымен кездесу

5-сурет. Курортта, 14.08.1961 жыл (фотосурет жазуы бойынша)

6-сурет. Ат үстінде

7-сурет. Жүк көлігі жанындағы топ сурет

8-сурет. Портрет. Қазақ ССР Жоғарғы Советі депутатының төсбелгісімен

9-сурет. Мінберде сөз сөйлеп тұрған сәт

10-сурет. Арыстан мүсінінің жанында

11-сурет. Демалыс орнындағы ғимарат алдында

12-сурет. Оқушылардың пионер галстугін тағу рәсімі

13-сурет. Кездесуге қатысушылармен бірге түскен топ сурет

14-сурет. Отбасылық сурет

15-сурет. Зоя Құспанқызы мен немересі

16-сурет. Туыстарымен бірге түскен отбасылық сурет

17-сурет. Домбыра тартып отырған сәт

18-сурет. Роман ағай отбасымен

19-сурет. Тагис аға

20-сурет. Қали Жантілеуов, күйші. Байтоқа Аманқұл ұрпағы

21-сурет. Жұмағали Құмарұлы (Жүністің немересі, Таңатар ұрпағы) зайыбы Райханмен

22-сурет. Ихсанов Сапарғали Жұмағалиұлы, Таңатар ұрпағы

ӨМІРБАЯНДЫҚ ДЕРЕКТЕР

Ғұсман Бегешевтің өмірбаяны

23-сурет. «Бегешев Ғұсманның өмірбаяны», 1-бет

24-сурет. «Бегешев Ғұсманның өмірбаяны», 2-бет

Фотосуреттер сыртындағы жазбалар

25-сурет. Фотосурет сыртындағы жазба: пионерлерге шежіре айтып тұрған кезі, 13.IV.1972 ж.

26-сурет. Фотосурет сыртындағы жазба: еңбек ардагерінің орта мектеп ұжымының құрметті қонағы болған кезі, 13.IV.1972 ж.

27-сурет. Фотосурет сыртындағы жазба: Жамбыл облысы партия және комсомол ардагерлерінің кездесуі, 19.08.1980 ж.

ШЕЖІРЕЛІК ЖҰМЫС НҰСҚАЛАРЫ

Қарындашпен жазылған алғашқы нұсқа

28-сурет. «Кіші жүздің ішіндегі Алаша руы туралы»

29-сурет. Алаша ұрпақтарының тізімі, 1-8 тармақтар

30-сурет. Алаша ұрпақтарының тізімі, 9-16 тармақтар

31-сурет. 4-бет. Алаша руының тайпалары және өз атамызға дейінгі тарату

32-сурет. 6-бет. Байжиеннен және Бегештен тараған ұрпақ

33-сурет. Таңатардан тараған ұрпақ

34-сурет. Төлештен тараған ұрпақ

35-сурет. 8-бет. Әділден және Жұмағали, Сапарғалидан тараған ұрпақ

36-сурет. 9-бет. Кішәйдан тараған ұрпақ

37-сурет. Шолтырдан тараған ұрпақ

38-сурет. 11-бет. Иманғали мен Бахтылыдан тараған ұрпақ

39-сурет. 12-бет. Ғұсман, Ғұмар және Жамиден тараған ұрпақ

40-сурет. 13-бет. Шежіре авторының арнау сөзі, 15.II.1980 ж., Жамбыл қ.

Сиямен көшірілген нұсқа

41-сурет. 1-бет. «Кіші жүздің ішіндегі Алаша руы туралы»

42-сурет. 2-бет. Алаша ұрпақтарының тізімі, 1-8 тармақтар

43-сурет. 3-бет. Алаша ұрпақтарының тізімі, 9-16 тармақтар

44-сурет. 4-бет. Алаша руының тайпалары және өз атамызға дейінгі тарату

45-сурет. 5-бет. Таңатардан тараған ұрпақ

46-сурет. 6-бет. Байжиеннен және Бегештен тараған ұрпақ

47-сурет. 7-бет. Төлештен тараған ұрпақ

48-сурет. 8-бет. Әділден және Жұмағали, Сапарғалидан тараған ұрпақ

49-сурет. Кішәйдан тараған ұрпақ

50-сурет. Шолтырдан тараған ұрпақ

51-сурет. 11-бет. Иманғали мен Бахтылыдан тараған ұрпақ

52-сурет. 12-бет. Ғұсман, Ғұмар және Жамиден тараған ұрпақ

53-сурет. 13-бет. Шежіре авторының арнау сөзі, 15.II.1980 ж., Жамбыл қ.

54-сурет. Кейінгі ұрпақтардың кестесі (Нұралы, Құттыбек, Нұрлыбек тармақтары)

Машинкаға басылған нұсқа

55-сурет. 1-бет. «Кіші жүздің ішіндегі Алаша руы туралы»

56-сурет. 2-бет. Таңатардан, Байжиеннен, Бегештен, Төлештен, Әділден тараған ұрпақ

57-сурет. 3-бет. Жұмағалидан, Кішәйдан, Шолтырдан тараған ұрпақ

58-сурет. 4-бет. Ишанғалидан, Бахтылыдан, Ғұсманнан, Құмардан, Жамиден тараған ұрпақ және арнау сөз

Компьютерде терілген нұсқа

59-сурет. «Кіші жүз шежіресінің бастамасы»

60-сурет. «Кіші жүздің ішіндегі алаша руы туралы»

61-сурет. «Кіші жүздегі алаша тайфасының қысқаша шежіресі»

62-сурет. Алаша ұрпақтарының кеңейтілген тізімі

63-сурет. Таңатардан, Байжиеннен, Бегештен, Төлештен, Әділден тараған ұрпақ

64-сурет. 3-бет. Жұмағалидан, Нұралыдан, Кішайдан, Шолтырдан тараған ұрпақ

65-сурет. 4-бет. Иманғалидан, Бахтылыдан тараған ұрпақ және арнау сөз

КӨКБИЕ ШОҚЫСЫ

Картадағы орны

66-сурет. Топографиялық картадағы Сарыбас құмы және оның маңы (масштабы 2,5 км)

67-сурет. Топографиялық картадағы Көкбие мекені, Сарыбас зираты және Нұралыобасы (масштабы 1 км)

Шоқы және оның маңы

68-сурет. Көкбие шоқысының көрінісі

69-сурет. Көкбие шоқысының беткейі

70-сурет. Көкбие шоқысының көрінісі

71-сурет. Көкбие шоқысының беткейі

72-сурет. Шоқы маңындағы дала

73-сурет. Шоқы маңындағы дала жолы

74-сурет. Шоқы маңындағы геодезиялық белгі

75-сурет. Геодезиялық белгі

Шоқы басындағы ұлутас үйіндісі

76-сурет. Шоқы басындағы ескі ұлутас үйіндісі

77-сурет. Шоқы басындағы ескі ұлутас үйіндісі

78-сурет. Шоқы басындағы ескі ұлутас үйіндісі

79-сурет. Шоқы басындағы ескі ұлутас үйіндісі

80-сурет. Ұлутас үйіндісі және шоқы маңы

81-сурет. Шоқы басының жалпы көрінісі

Құлпытастар

82-сурет. Бегеш Байжиенұлының құлпытасы

83-сурет. Бегеш Байжиенұлының құлпытасы

84-сурет. Бегеш Байжиенұлының құлпытасы

85-сурет. Тастемірдің құлпытасы (1870-1935 жж.)

Байтоқа Таңатар ұрпақтары

86-сурет. Шоқы басында отырған автор Тлеген Теміржанұлы (Байтоқа Аманқұл ұрпағы)

87-сурет. Байтоқа Таңатар ұрпақтары Есалі ата басында

88-сурет. Байтоқа Таңатар ұрпақтары Есалі ата басында

89-сурет. Байтоқа Таңатар ұрпақтары Бегеш ата басында

90-сурет. Байтоқа Таңатар ұрпақтары Бегеш ата басында

91-сурет. Байтоқа Таңатар ұрпақтары

ДЕРЕК ЖИНАУҒА ҮЛЕС ҚОСҚАНДАР

92-сурет. Тыныштық Өтешқалиев, өлкетанушы

93-сурет. Сатыбалды Өтегенұлы, Құспан ата қолжазбаларын жеткізуші

94-сурет. Нұралы Сапарғалиұлы, Таңатар ұрпағы. Фото деректерді, өмірбаян мен құжат суреттерін және шежіренің жұмыс нұсқаларын беруші

ЕСӘЛІ БАЙДЫҢ ҚОНЫСЫ

Тыныштық Өтешқалиев. «Дана» журналы, № 3–4 (34), 2017, 54–59-беттер,
«Экспедиция» айдары

Жаңақала өңірінің өткен тарихына тереңірек үңілетін болсақ, өзі туып өскен жері мен елі, өскен ортасы үшін елеулі қызмет атқарған, артына өшпестей із қалдырған тұлғалар баршылық.

Олар туралы деректің көбі бізге ауызша жеткен. Біртұтас Бөкейлікті билеп тұрған Жәңгір хан тұсында дүниеге келіп, саналы ғұмырын ел басқаруға арнаған тұлғалар: Әділ сұлтан, Мұхамед-Салық Бабажанов, әкелі-балалы Көшекқали, Салық (Салахитдин), Шәріп (Шарафутдин) Сығаевтар және Бақтыгерей Құлманов сынды төрелер, төремен терезесі тең тұрған, ел арасынан шыққан танымал тұлғалар: Мақаш әкім, Әйіп қажы, Ақшолақ би, Балғын би, Адай-Шәйтім, Жұбан молда Жүрдібекұлы, Әубәкер Ақбай, Құрманғазы, Дина, Бөкенбай би, Серғазы Аралдықовтар, олардың елге істеген жақсы істері халық арасында әлі де айтылады.

Елінің елеулісі, халқының қалаулысы атанған тарихи тұлғаның бірі – Есәлі бай.

Жаңақала өңірінің Әйіп Бектасов, Жүсіпқали Сейітов, Нығметолла Шынтаев, Сейтім Тәкеев сынды шежіре ақсақалдарымен қатар, Хамит Маданов, Ғұсман Бегешев секілді тарих және қоғам қайраткерлері, Қапсен Жәрдемов, Мұхамбетқали Есенғалиев, Әжімгерей Дүйсәлиев, Бисенғали Омаров, Өтешқали Бисенғалиев, Сүйеу Ерғалиевтар тәрізді ел арасынан шыққан қарапайым азаматтар да Есәлі бай жайында талай деректі ауызша-жазбаша қалдырып кеткен. Тіпті қазір арамызда жүрген Мұқыр ауылының тұрғындары Қарасай Шеденов пен Ермекқали Ермұқановтың өздері кейіпкеріміз туралы кейбір әңгімелерді жеткізіп, Есәлі байдың тарих сахнасындағы орны бізге айқындала түсті.

Бізге жеткен деректер

Белгілі жидашы, жазушы Айсұлу Бисенғалиеваның «Сөз тапқанға қолқа жоқ» кітабының 139-бетінде «Мақаш пен Есәлі бай және Шолтыр» деген қысқаша әңгіме бар. Онда Есәлі байдың Теңіз округінен Мақаш әкімді Жаңақала уезіне арнайы қонаққа шақырып, мейманына құндыз ішік жауып, сүлік қарадан бір үйір қысырақты сыйға тартып, «Біздің жақтың кедей-кепшіктері, жарлы-жақыбайлары кәсіп іздеп сіздің жаққа кетіп жатыр, соларға көз болғайсың! Оларға зорлық-зомбылық өтіп кетіп жүрмесін!» – деп аманаттағаны жазылған.

Бір әңгімелерде Есәлі бай бір кездері Еділ бойын жайлап, Торғын, Қайсат жерлеріне мал қыстатқан екен. Біздің елде сөз арасында айтылатын «Есәлі Еділ асып» деген тіркес те осы оқиғадан қалса керек.

1879–1880 жылдары Үлкен қоян жылы келе жатқан қуаңшылықтан, жұттан сақтану үшін Қамыс-Самар, Талов қисымындағы ірі байлар Торғын, Қайсаттан асып, Еділ бойындағы орыс жерлеріне барып мал қыстатады. Тарихтан белгілі,

қоян жылы малға да, жанға да ауыр тиген. Апарған түйе, жылқы, қой малы қар құрсауында қалып, малдың едәуір бөлігі шығынға ұшырайды. Қалған малды Жәнібек, Тәни арқылы Арал сорының күнбатыс жағалауына көшіріп, азар дегенде аман сақтап қалады. Есәлінің жұтқа ұшыраған, әбден арыған азын-аулақ малы Жаппас руының ауқатты адамдары жайлаған Арал сорының қар баспаған көкпекті қара жусанды, қызылсораңды т.б. шөптесін батыс жағалауына жетіп жан сақтайды. Көп қиындық көреді. Есәлі Аралтөбеде Жаппас руының ірі жылқылы байлары Үмбетәлі, Қарабайлармен әңгіме-дүкен құрады. Аралтөбе арқылы Арал сорының оңтүстік бетімен келесі жылы қалған малын айдап, елге аман-есен оралады. Сол бір қиын жылдарын – жеті жұттан қалай құтылғанын Есәлі бай өмірінің соңына дейін айналасындағыларға айтып жүрген. Бұған дәлел – Ниязғали жыраудың бізге жеткен жыр жолдары.

Ниязғали ақсақалдың руы – Алаша-Байбарақ-Майқы тұқымынан. Екі көзі соқыр болған. Кезінде Талов қисымы Тереңкөл елді мекенінде өмір сүрген. Бір шеті Шортанды, Красный Кут, Алғай, Орбық, Энгельске дейін, екінші шеті Жәнібек, Орда, Торғын, Қайсат, Нарын құмын түгелдей, әрісі Әжітарханға дейін барып, көп елді аралаған. Халқының тәуелсіздігін аңсап, патша үкіметіне де, Кеңес үкіметіне де жақпапты. Жұт жылдарында біртұтас Бөкейлік халқының көрген қорлығын, аштықты, елде орнаған теңсіздікті ашық айтып, жырлап кеткен. Сол үшін сегіз жылға сотталып, Саратау маңындағы Пугачев түрмесінде қайтыс болған. Заман ауыр болса да, қайғылы хабарды естіген елдегілер ағаш шанаға екі түйе жегіп, қарттың өлі денесін шанаға таңып байлап, Тереңкөлге әкеліп, содан соң Арал сорының солтүстік жағалауындағы «Қарамола» деп аталатын Байбарақ қауымына 1931 жылы ақпанның алғашқы күндерінің бірінде жерлейді.

Ниязғали жыраудың Бөкейліктерде болған ауыр жұт туралы жырын оның шәкірті, Жаппас руынан шыққан Қиындаш деген адам алып қалып, қағазға түсіріп, соғыс жылдарында Тереңкөлде мұғалім болып қызмет атқарған Мәкеш зайыбы Жұбанова Жұмағаным шешемізге аманаттап кеткен екен. Сол аманат бүгінде анамыздың баласы, Орал қаласының тұрғыны Алаша-Байбарақ Жұбанов Болат арқылы бізге жетіп отыр. Ниязғали жырлаған өлең шумақтары былай баяндалады:

«Бұл жұттық табыстырды бәрімізді, Кетіріп елді, жұртты, сәнімізді. Орыстан Еділ Тоғай қыстаймыз деп, Айрылып біраз малдан кейін қайттық, Сұрпайы нашарлатып халімізді. Батыста аталатын түйелі бай, Кездесіп Нарындағы Есәлі баймен, Көбейттік ақылдасып санымызды. Нарынның ас болушы еді қаңбағы да, Не пайда, ішімізден тынып қайттық. Сан жетпей өліп қалған малымызға, Әңгіме тыңдау үшін өткен жайдан, Есәліні бір ай жарым қонақ қылдық. Жай қылып Арал төбе сорымызды,

Үмбетәлі, Қарабаймен ақылдасып, Ащыөзек көтерді ғой қоңымызды.

Ащы мен тұщыны татқан білер, Алысты, жақынды да жортқан білер. Орыстан пана сұрай жүргенімше, Туған жер топырағың торқа болар. Қадіріңді төсіңде тұрған емес, Тағдыры сан-салаға тәлкек болып, Алыста оны аңсап жүрген білер» –

деп аяқталған екен.

Есәлі байдың өмірі мен адамгершілік ұстанымы, алыс-жақын жердегілермен қарым-қатынасы, тұрмыс-тіршілігі, шаруашылық ұйымдастыру тәсілдері бізге жеткен әңгімелерден былай сипатталады:

Ең әуелі – өз бауырлары мен ағайын-тумаларының және сенімді серіктерінің басын біріктіріп, ортақ іске жұмылдыра білген. Жазда шұрайлы мекен Қамыс-Самар көлдерінің баурайын, қыста Бекетай құмы қойнауындағы қысқы жайылымдарды ұтымды пайдаланып, төрт түлік малын мыңғыртып өсірген. Әсіресе, түйе малын жақсы көрген, түйесінің саны 2000-нан асып, ең ірі түйелі бай атанған. Бір сипаттауда 120 бас ірі атанды Әжітархан нарығына апарып, жоғары бағаға өткізсе, «Түйесінен күзеліп алынған жүнді жүз атанға артып апарып тапсырды» деген әңгімелер айтылады. Оның сатуға арнаған ондаған үйір мөлдір қара түсті жылқысы Қамыс-Самар көлдерінің бойында бөлек бағылып тұрған деседі. Кең дала мен құм өңірінің жазық баурайын еркін пайдаланып, малды өсіріп, оның өнімін саудалай да білген. Сауданың тілін меңгеріп, түскен қаражатқа азық-түлік, киім-кешек, құрылыс материалдарын елге жеткізіп, құм ішінде төрт жерге салдырған мекенжайы да болған деседі. Байлығының бір бөлігін шариғат жолымен өз халқының игілігіне арнаған. Ол тірлікте мекенжайын, кең үйін, тұрмыс-тіршілігін, шаруашылығын, өлгенде баратын жері – моласын да сайлаған адам деседі кейінгі әңгіме жеткізушілер.

Бекетай құмының ортасында, биік төбе басында Есәлі байдың тастан салдырған үш үйі 1940 жылдарға дейін сақталған екен. Әрлі-берлі мал іздей, құм ішін кезіп жүрген бақташылар мен салт атты жолаушылар басына қонып, түстеніп кетіп жүрген. 1928 жылы байлардың дүние-мүлкі мен малын жаппай тәркілеу кезінде Есәлінің қара орындағы 1000 түйе сиятын қара шеген ауласы өртке шалынады. Қара орын бір ай бойы сөнбей жанады. Айтушылардың әңгімесін тыңдасақ, сол аспанмен таласқан жалынды қызыл от пен қара түтіннің арасынан ақ түйенің суреті бейнеленіп, аспанға ұшып кетіпті-мыс. Кезінде мыңдаған түйе жатқан киелі қара орын – бұл күнде құмдағы елсіз далада әлдебір қара түйе жүреді деседі. Ол біреуге көрінеді, біреуге көрінбейді…

Есәлі бай жылқы малын да жастайынан жаны сүйген, кезінде ат құлағында ойнаған үлкен атбегі адам болған екен. Бірде сауданың жайымен Қамыс-Самар көлінің жағалауынан торғай шырылдамастан бұрын таңсәріде шығып, өзінің ұзақ жүріске шыдамды темір көк атымен қазіргі Жалпақтал, бұрынғы Сламихин елді мекеніне барыпты. Ондағы орыс-татар байларымен сөз байласып, араға 260–270

шақырымдай жолды артқа тастап, сол күні кері кеш бата оралған деген әңгіме де бар.

Есәлі бай Қамыс-Самар қисымында әйгілі ат бәйгелерін ұйымдастырушылардың бірі болған. Ұзақ қашықтыққа он-он екі ат жаратып қосады екен. «Ат аунаған жерде түк қалады» деген ғой. Құм өңіріндегі бір биік төбенің аты Есәлі байдың салт жүріске мінген көк биесінің атымен «Көк бие» деп аталады. Көк бие бірнеше қанатты тұлпардың анасы болған. Киелі жануар түнде жайылып, күндіз көлеңке жерде тығылып, бой тасалап тұрады деседі.

Есәлі Әжітархан, Үйшік, Сламихин, Шортанды, Торғын, Қайсат, Орда, Тайпақ елді мекендерімен де қарым-қатынас орнатып тұрған.

Арада ғасырдан астам уақыт өтсе де, әңгімесі ел аузында жатталған ірі тұлға туралы тереңірек, кеңірек білгіміз келді. Есәлі шын мәнінде кім? Ол туралы қандай мұрағат деректері бар? Оның өмірі тарихтың нақтылы қай кеңістігі мен кезеңін алып жатыр? Мекен еткен жерлері мен су аттары шындықпен сәйкестене ме? Қара орындары қайда, құм ішінде қай қорымда жатыр? Басына қойылған өзінің тегін анықтап, растайтын құлпытасында қандай құпия жазулар тұр?

Бізді көптен мазалап жүрген осы сұрақтарға жауап іздеу мақсатында арнайы экспедиция жасау керек деп таптық.

Жаңақала өлкетанушыларының бірінші экспедициялық
сапары

Экспедиция жұмысына қажетті барлық құрал-жабдықты, азық-түлікті алып, Жаңақала өлкетанушылары алқа мүшелері Шаһидолла Әбуғалиев, Ғайбатолла Сәрсеков, Ғинаян Валиев, Тыныштық Өтешқалиев, Амантай Салимов, Мұратбек Жахатов және Жаңақала электр жүйесі мекемесінің автокөлік жүргізушісі Мерлан Қыдырсиықов болып екі автокөлікпен жеті адам 2016 жылдың 15 мамыр күні таңертеңгі сағат 6:00-де Жаңақала ауылынан Сарыкөл ауылын бетке ала аттанып кеттік. Елу шақырымдай жерді артқа қалдырып, бір сағатқа жетер-жетпес уақыт ішінде сырғытып Сарыкөл елді мекеніне жетіп келдік. Келсек, бізді сол ауылдың байырғы тұрғындары Мұхтар аға Жүсіпбаев пен Елемес Сағынғалиев күтіп отыр екен. Қамыс-Самар, құм өңіріндегі елді мекендер мен жолдарды бес саусақтай жатқа білетін жол бастаушыларымызды автокөлігімізге отырғызып алып, жүріп кеттік.

Бағытымыз оңтүстік-шығысты бетке ала Қамыс-Самар көлдерінің табандарымен салынған айдау жолмен 20 шақырымдай жерді артқа тастап, Шыман құлағы, тағы да ондаған шақырымдай жер жүріп, Мәңке елді мекеніне келіп жеткенде күн арқан бойы көтеріліп қалған еді. Енді таза құм өңірлері басталатыны сөзсіз. Бұдан әрі қарай бұрын халық тұрып мекендеген қыстақтардың бірде-бірі жоқ. Жиырма жылдан астам бұл өңір елсіз далаға айналып кеткен. Су келмеген соң Сарыкөл-Самардың жағдайы ауырлап кеткен екен. Аз ғана ақыл-кеңес құрғаннан кейін бағытты өзгертіп, оңтүстік күнбатысты бетке ала құм ішіндегі ескі сүрлеумен жиырмалаған шақырымды артқа тастадық. Біраз жүргеннен кейін, шамамен бір сағаттай уақытта Ескі Едірес аталатын

мекеннің үстімен тоқтамай астық. Көліктерге күш түсіретін қалың құм бұдырлары мен ойпаттарын кесіп, құм ішіндегі ескі жолдар мен жолсыздармен жүріп, бір биік төбенің қасына тоқтадық. Төбенің аты кезінде бұл жерлерді жайлаған атыраулықтардың атауымен «Едірес төбесі» аталып кеткен екен. Дереу төбе басына шығып, жолбастаушыларымыз өз жұмыстарына кірісіп кетті.

Айнала тып-тыныш, ұшқан қарға көрінбейді. Бір-біріне жалғасып жатқан биік құм бұдырлары мен терең ойпаттары шамалы автокөлікті жүргізбейді. Құм сүйылып кеткен. Бағытты бетке алып, тұп-тура жүре алмайсың. Кез келген жерден жара да алмайсың. 2015 жылғы қуаңшылықтың салдарынан құм өңірі де азып, құм көшіп кеткен жерлері де бар. Алдыңғы жылдарда өңірде үлкен көлемде өрт болған. Көпжылдық өсімдіктер, жыңғыл, түзгін, бозтал, шағыр, биік қаудандар түгел отқа шалынған. Өсімдіктердің түбі ғана қалған. Биылғы вегетациялық өсу уақыты келіп қалса да, айнала жаңарып үлгермеген. Өткен жылдарда айналасына анадайдан бағыт-бағдар беріп тұратын үш-төрт металл мұнараларды кесіп әкеткен. Мосы ағаштар да жанып кеткен…

Аз ғана бағыт-бағдар алғаннан кейін бір автокөлігіміздің бойынан ақаулық табылған соң оны сол жерге тастап, барлығымыз да бір көлікке отырып, тура оңтүстікті бетке алып қозғалып кеттік. Құм ішімен бір сағаттай уақыт жүргеннен кейін биік бұдырдың басында тұрған белуарға дейін құлаған үш үйдің орнына тап болдық. Әркім өз жұмысына кірісіп кетті. Кезінде саман тастан тұрғызылған үйдің табандары мен тастың өлшемдері алынды. Саман тас көлемі 20×25×40 см, кезінде үй қабырғалары балта байлау тәсілімен салынған. Анадай жерде сарайлардың орындары да кездеседі. Айтушылардың әңгімелеріне қарағанда, Үлкен құлын өлгендегі біз іздеп келген Есәлінің үйлері осы деп ой түйдік. Бір ерекшелігі, қаланған тастардың ішінде әлі күнге дейін түйелердің құмалақтары сақталып жатыр. Мұндай тәсілді әлі күнге дейін біз естіп көрген емеспіз. Құм өңірінде саз әрқашан да қат. Дайындаған тастардың салмақтарын жеңілдетіп кететін саздың шығынын азайту үшін алынған шара болуы ықтимал.

Экспедиция мүшелері Есәлі байдың тастан салынған үйлерінің орнында

Алға жүрдік, бағытымыз – тура оңтүстік. Шамамен 8–10 шақырымдай жер жүргеннен кейін үлкен бір қара орынға тап болдық. Ұзындығы – шамамен 80–90 метр, ені – 30–40 метр. Тастан тұрғызылған қара орын құлап, белуардан табандары қалған. Тура күнбатысында негізгі құрылысқа жалғастырып тұрғызылған ұзындығы 15–20 метрдей, ені 5–6 метрдей, күншығысында құлаған екі үй табандары байқалды. Жалпы үлкен тікбұрыштың іші таза қара топырақты жер, адыраспан шөптері өсіп тұр. Сол тікбұрыштың ішінде 10–12 құдықтың орнын кезіктірдік. Демек, бұл жерде үлкен судың көзі болған болар. Біздің түсінігіміз бойынша, бұл қара орын кезінде үлкен қонақтарды күтетін үлкен орын болған болар деп ой түйдік.

Енді баратын жеріміз – аруақ жатқан қорым. Сапарды одан әрі жалғастырдық. Шамамен 2–3 шақырым жүргеннен кейін жол көрсетушілер: «Ал біз шамасына әкелдік» – деді. Автокөліктерден түсе қалып, дүрбілерді қолға алып, жан-жаққа көз сала бергенде көз ұшында қасында кішкене қара ботасы бар үлкен түйе барлығымыздың көзімізге анық көрінді. Екі рет бұдырға шықты да, ғайып болды. Барлығымыз да аң-таңбыз. Бұл не қылған ғажайып оқиға?! Түйе меңзеген бағыт жолбастаушыларымыздың бабалар жатқан қорым шалынған екен. Екі-үш шақырымдай жол жүріп, бір кішкентай сордың жағасында тақалып келсек аласа төбенің етегінде бір қарағанда адам бойындай ақшыл түсті менмұңдалап тұрған бір құлпытас көрінді. Барлығымыз отырып, Мұратбек қажы құран оқып, дұға еттік. Бұл құлпытас Есәлі байға қойылғанын соңынан білдік.

Негізінен, қорым бір-біріне жалғасқан екі құмды төбеден тұрады екен. Дереу өз жұмысымызға кірісіп кеттік. Алдыңғы қабатта жатқан төрт-бес құлпытасты қарай түсіп едік, сірә бұлардың үлкендері болар деп ойладық. Әбден тозығы жеткен екен. Еш нәрсе анықталған жоқ. Келесі төбенің етегінде шалқасынан

жатқан сұр тастан істелінген үлкен құлпытасты кездестірдік. Аударып қарасақ, төрт қырына бірдей көмкеріліп жазылған екен. Жазулары жақсы сақталған екен. Тоғызымыз жабылып, орнынан әрең дегенде тұрғызып, тазалап, өлшемін алдық:

Тастың ұзындығы – 255 см, ені – 44 см, қалыңдығы – 24 см, физикалық дененің өзіндік тығыздығының коэффициентін ескерсек, тас – 2,2. М255×44×24×2,2 = 592 кг.

Сарыбастар қорымы: шалқасынан жатқан үлкен құлпытасты орнынан тұрғызу сәті

Тастың нақтылы салмағы 592 кг болып шықты. Мұндай зор тасты Бөкейліктерде бұған дейін зерттелген мыңға тарта құлпытас ішінде кездестіре алмадық. Бұның артында үлкен құпия сыр жатыр, терең зерттелу керек.

Сарыбастар қорымы

Бұл қорымда шежіреде Алаша руы Сары тайпасының Құдайқұлұлы Көбек батырдың ұлы Сарыбастан – Байтоқа, Қожанбереген, Бопай, Болат, Сәңкібай, Сыланбет, Есентай, Мағыр болса, сол Байтоқаның төртінші әйелінен тарайтын Аманғали, Аманғұл, Таңатар, Бөрте, Шыңғырлаудың ұрпақтары және Қожамберген баласы Бұқар жатыр. Бізге әзірге жеткен мәліметтер осы.

№ 1. Бегеш Байжиенұлы (1834–1883)

«а» қыры:


  1. Кіші иуз қырғыз қазақ халқынан …

  2. Жиһангир хан тарафынан сұлтан-

  3. сиық баласында алаша руғы

  4. Сары тайфасының сарыбас

  5. ата баласында Бегеш Бай-

  6. жиенұғлы дар фанаден дар бақа-

  7. ие рихлат илады 49 иашнде

  8. 1883 інші санада әл-хукму лилләһ

  9. Табаллаһу уа жағала

  10. әл-жаннатаһу м… бұ ташы-

  11. ны иаздырды Төлеш

  12. мырза (таңба)

«b» қыры: Аллаһуммағфир ләһу уәрхамһу уә кәффир ғанһу сәйиәтиһи уәмһу хатийәтиһи уәжғал қабраһу раудатән мин риадыил жәннәти.

Мағынасы: Аллаһым оны жарылқа, оны рахметіңе бөле, күналарын кешір, қателіктерін кеш, қабірін жұмақтың бақшасынан қыла гөр.

Әл хукму лилләһи тағала кәфә бил мәут уағизан.

Мағынасы: Барлығы Алланың үкіміне мұқтаж. Ғибрат үшін өлім жеткілікті.

«с» қыры (дұға жазылған): Иа уақофа биқабри шукран ма маро. Удғуллаһ бил хайр. Иннә раббил ғафуурун рахим. …

Түсінігі: Ей, менің қабірімде тоқтап тұрушы (саған рахмет), өткен нәрсеге шүкір ет! Алладан хайырлы жақсылық сұраңдар, расында Раббым кешіруші әрі мейірімді. …

«d» қыры: Шағатай тілінде өлең жазып, қылыштың суретін салған. Екінші қатарында: «Бұны көріп ғибрат ед», соңғы қатарда: «һәркім де келіп» – деп жазуына қарап шағатайша өлең шығар дейді ескерткіш жазуын оқыған Мұратбек қажы.

№ 1. Бегеш Байжиенұлының құлпытасы (1834–1883)

№ 2. Есенбай Бұзаубайұлы (1826–1882)

«а» қыры:


  1. Алаша руғының сары

  2. тайфалік сарбас ата

  3. баласында Есенбай

  4. Бұзаубайұғлы дар

  5. фанадан дар бақаие көшеді

  6. 56 иашнде 1882 санада

  7. (дұғалар жазылған)

  8. … бұны қойды

  9. ұғлы Мұхаммед мырза

  10. (таңба)

«b» қыры: «Ләә иләәһә иллаллааһ Мухаммәдәр расуулуллааһ».

Мағынасы: «Алладан басқа тәңір жоқ, Мұхаммед оның елшісі».

«с» қыры: «Әл мәут кәәс күлли әл-нәәс шәрибәһу».

Мағынасы: Өлім – кесе, күллі адам одан ішеді.

№ 3. Жиенәлі Таңатарұлы (1821–1872)


  1. Алаша руғы сары

  2. тайфалік сарбаш

  3. ата балаларында

  4. Жиенәлі Таңа-

  5. тарұғлы офат

  6. 51 иашнде 1872

  7. санада бұны қойды

  8. ұғлы Бектеміш

  9. мырза (таңба)

«b» қыры: уәл-қабр бәәб күлли әл-нәәс даахиләһу.

Мағынасы: Қабір – есік, күллі адам оған кіреді.

«с» қыры: «Әл мәут кәәс күлли әл-нәәс шәрибәһу».

Мағынасы: Өлім – кесе, күллі адам одан ішеді.

№ 4. Есәлі Таңатарұлы (1824–1907)

«а» қыры:


  1. …

  2. …

  3. Алаша руғы сары

  4. бас тайфесі

  5. Есәлі ибн Та-

  6. ңатар …

  7. (1907 сияқты қазіргі цифрға ұқсайды)

  8. 83 иашнде

  9. …

(таңба)

«b» қыры: оқылмады.

«с» қыры: бұ ташыны қойды баласы Таштемір мырза (тағы да таңба).

№ 4. Есәлі Таңатарұлының құлпытасы (1824–1907)

№ 5. Ажар бәйбіше (1850–1896)


  1. Алаша руғы сары та-

  2. йфасы сарбас ата

  3. баласында …тбай (ойылған, мүмкін Зұлқарнай) бай-

  4. бішесі Ажар Жәлел-

  5. сиыққызы 46 иашнде

  6. офат болды 1896 санада

  7. (таңба)

«b» қыры: Әл мәут кәәс күлли әл-нәәс шәрибәһу.

Мағынасы: Өлім – кесе, күллі адам одан ішеді.

«с» қыры: әл-қабр бәәб күлли әл-нәәс даахиләһу – деген арабша ұйқас сөздер.

Мағынасы: Қабір – есік, күллі адам оған кіреді.

«d» қыры: қызыл сыры кетпеген, қара сырмен қылыштың суреті бейнеленген.

№ 6. Жантемір Есәліұлы (1872–1894)


  1. Кіші иуз қырғыз қазақ халқындан алаша

  2. руғы сары тайфалік сарбас

  3. ата баласында Таңатар Бай-

  4. тоқаұғлының немересі мархум

  5. Жантемір Есәліұғлы дар фана-

  6. ден дар бақайе көшді 22 иа-

  7. шнде 1894 санада әл-хукму лилләһ.

  8. Бұ ташыны қойды әкесі

  9. Есәлі бай (таңба)

«b» қыры: Иа уақофа биқабри шукран ма маро. Удғуллаһ бил хайр. Иннә раббил ғафуурун-рахим.

Түсінігі: Ей, менің қабірімде тоқтап тұрушы (саған рахмет), өткен нәрсеге шүкір ет! Алладан хайырлы жақсылық сұраңдар, расында Раббым кешіруші әрі мейірімді.

«с» қыры: Аллаһуммағфир ләһу уәрхамһу уә кәффир ғанһу сәйиәтиһи уәмһу хатийәтиһи уәжғал қабраһу раудатән мин риадыил жәннәти.

Мағынасы: Аллаһым оны жарылқа, оны рахметіңе бөле, күналарын кешір, қателіктерін кеш, қабірін жұмақтың бақшасынан қыла гөр.

№ 7. Қосәлі Таңатарұлының құлпытасы болуы мүмкін


  1. Алаша руғы

  2. …

  3. …

  4. …

  5. Офат 77 иашнде

  6. 190…

Осы қорымнан жеті құлпытас оқылып, мәтіндері жазылып, суреттері дискілерге электронды түрде сақталды.

Бұдан екі-үш шақырым тура оңтүстікте биіктеу төбенің басында жалғыз бір құлпытас тұр екен. Барып оқысақ анық оқылды.

№ 8. Бұхар Хожабергенұлы (1785–1848)


  1. Алаша руғы сарыбаш

  2. тайфасы Бұхар Хожаберген

  3. баласы офат 63 иашнде

  4. 1848 бұ ташыны қылдырды

  5. баласы Кейкі мырза

  6. (таңба)

Кейін оралып құм ішінде № 2 орынның табанына келіп, таза жерде дастархан жайып, апарған азық-түліктерімізді ішіп, кері жолымызға түстік. Жолда келе жатқанда жаңа автокөліктің желдеткіші жасамай қалды. Екі сағаттан астам уақыт далада тұрдық. Ауаның температурасы +27 градус. Жолбастаушымыздың бірі Елеместің шеберлігінің арқасында темірді қолдан кесіп, машинаны оңдап алып, үлкен қауіптен аман-есен құтылғанымызға Аллаға шүкір етіп, Шыман құлағына жеттік. Ол жерде бір құлпытас бар екен. Тазалап, щеткалап оқысақ:

№ 9. Бейіс Түркебайұлы (1783–1854)


  1. Һу уаллаһул-бақи тана руғының бес-

  2. сары тайфелік Бес Түр-

  3. кебайұғлы дар фанаден

  4. дар бақайе рихлат илады 71 иашнде

  5. 1854 інші санада

  6. Иаздырып қойды ұғлы Тоғаш мырза

«b» қыры: Ләә иләһә иллаллаһ Мухаммадан расулуллаһ.

«с» қыры: «Әл мәут кәәс күлли әл-нәәс шәрибәһу, уәл-қабр бәәб күлли әл-нәәс даахиләһу» – деген арабша ұйқас сөздер жазылған.

Мағынасы: Өлім – кесе, күллі адам одан ішеді. Қабір – есік, күллі адам оған кіреді.

«d» қыры: анық көрінбегенімен жазу бар.

№ 9. Бейіс Түркебайұлының құлпытасы (1783–1854)

Экспедиция қорытындысы

Құм төрінде Көк бие мен Күнберген аралығында бабалар жатқан қауымды Сарыбастар қорымы деп ат қойдық. Терең зерттелуі керек.

Жаңақалаға қайтып жеткенде сағат кешкі 10:30 болған еді. Баруы 135, қайтуы 135, барлығы 270 шақырым жер жүріп, үйге аман-сау оралдық. Бұның барлығы 16 сағат ішінде істелген жұмыс еді. Мақсатты жасалған экспедиция өз жұмысын толық орындады. Енді ол жерге барып келетін жол бізге белгілі. Бағыт-бағдар координаттық зерттеліп, картаға түсірілді.

Түнде компьютердегі дискілерге салынды, тастағы мәтіндер электронды түрде жазылып сақталды. Есәлінің үш үлкен үйі, екі орташа үйі, әзірге беймәлім барлық қара орындары, Сарыбастар қорымы оңтүстік-шығысында үлкен төбе Күнберген, тура шығысында Көк бие төбесі, батысында Әлтеке мешіті, солтүстік-шығысында – Балғазы, Ысық мешіті, қатарында – Әлтекелер Есмұқай-Қабаш, Жантелі-Жайнақ, солтүстігінде – Айшуақ правитель, тура

батысында – Едірес төбесі, тура оңтүстігінде – созылған Сыралы жазығының белі… Міне, кезінде тарихтың қақ ортасында болған Есәлі байдың қонысы біздің даналар мен бабалар есімдерімен аталатын елді мекендердің табандарымен және биік төбелермен қоршалып тұр. Сарыбастар қорымында жатқан бабалар араб сахарасындай, құм ішінде, елсіз дала төсінде тып-тыныш ұйқыда жатыр.

Рухтарына мәңгілік фатиха!

Тыныштық ӨТЕШҚАЛИЕВ,

Жаңақала өлкетанушылар алқасының мүшесі, Батыс Қазақстан облысы